Thymele Logo
Search

μεταμοντερνισμός [ουσ. αρσ.]

Articles Icon 3
Videos Icon 5
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Διεθνές πολιτισμικό, αισθητικό και θεωρητικό ρεύμα που διαμορφώθηκε από τη δεκαετία του 1960 σε κριτικό διάλογο με τον μοντερνισμό, αμφισβητώντας τις μεγάλες αφηγήσεις, την ενότητα του υποκειμένου, την πρωτοτυπία και τη διάκριση υψηλής και λαϊκής κουλτούρας και προκρίνοντας την ειρωνεία, τη διακειμενικότητα, το παστίς και την ανάμειξη ειδών και μέσων.

Ανάπτυξη

Ο μεταμοντερνισμός οφείλει το όνομά του στη σχέση του με τον μοντερνισμό, τον οποίο συνέχισε και ταυτόχρονα αναθεώρησε. Ο όρος διαδόθηκε στις ΗΠΑ τις δεκαετίες του 1960 και του 1970 μέσα από τη λογοτεχνική κριτική του Ιχάμπ Χασάν [Ihab Hassan] και τη θεωρία της αρχιτεκτονικής του Charles Jencks [Τσαρλς Τζενκς]. Φιλοσοφικό βάρος απέκτησε με τη Μεταμοντέρνα κατάσταση [La Condition postmoderne] (1979) του Jean-François Lyotard [Ζαν-Φρανσουά Λυοτάρ], ο οποίος όρισε το μεταμοντέρνο ως δυσπιστία απέναντι στις μεγάλες αφηγήσεις. Το θεωρητικό υπόβαθρο του ρεύματος αντλήθηκε από τον μεταδομισμό, ιδίως από τον «θάνατο του συγγραφέα» του Roland Barthes [Ρολάν Μπαρτ], την αποδόμηση του Jacques Derrida [Ζακ Ντερριντά] και τη θεωρία της προσομοίωσης του Jean Baudrillard [Ζαν Μπωντριγιάρ]. Ο Fredric Jameson [Φρέντρικ Τζαίημσον] ερμήνευσε τον μεταμοντερνισμό ως «πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού». Το ρεύμα διακρίνεται από τη μετανεωτερικότητα, η οποία δηλώνει την ευρύτερη κοινωνική και οικονομική συνθήκη της περιόδου.

Στην αρχιτεκτονική, ο Robert Venturi [Ρόμπερτ Βεντούρι] αντέταξε στον λειτουργισμό την πολυπλοκότητα και την αντίφαση, ενώ ο Jencks διατύπωσε την έννοια της «διπλής κωδικοποίησης», δηλαδή μορφών που απευθύνονται ταυτόχρονα στους ειδήμονες και στο ευρύ κοινό. Στις εικαστικές τέχνες, η ποπ αρτ του Andy Warhol [Άντυ Γουώρχολ] προετοίμασε την τέχνη της οικειοποίησης, ενώ οι φωτογραφικές σειρές της Cindy Sherman [Σίντυ Σέρμαν] υπονόμευσαν τις έννοιες της πρωτοτυπίας και της σταθερής ταυτότητας. Στη λογοτεχνία, ο Italo Calvino [Ίταλο Καλβίνο] και ο Umberto Eco [Ουμπέρτο Έκο] καλλιέργησαν την αυτοαναφορική αφήγηση και το ειρωνικό παράθεμα.


Στο θέατρο, ως πρόδρομοι του ρεύματος θεωρούνται ο Alfred Jarry [Αλφρέ Ζαρρύ], ο Luigi Pirandello [Λουίτζι Πιραντέλλο], ο Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ], ο Antonin Artaud [Αντονέν Αρτώ] και το θέατρο του παραλόγου. Η δραματουργία του μεταμοντερνισμού καλλιέργησε τη μεταθεατρικότητα και την επανεγγραφή του κανόνα. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι το Rosencrantz and Guildenstern Are Dead [Ο Ρόζενκραντζ και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί] (1966) του Tom Stoppard [Τομ Στόππαρντ], η Αμλετομηχανή [Die Hamletmaschine] (1977) του Heiner Müller [Χάινερ Μύλλερ] και το Top Girls [Κορυφαία κορίτσια] (1982) της Caryl Churchill [Κάρυλ Τσώρτσιλ]. Το ρεύμα κορυφώθηκε τις δεκαετίες του 1970 και του 1980 στη σκηνική γραφή Αμερικανών σκηνοθετών-δημιουργών, όπως ο Robert Wilson [Ρόμπερτ Ουίλσον], ο Richard Foreman [Ρίτσαρντ Φόρμαν], ο Lee Breuer [Λη Μπρόιερ] και η Elizabeth LeCompte [Ελίζαμπεθ Λεκόμπτ] με την ομάδα της The Wooster Group [Γούστερ Γκρουπ]. Στη συνέχεια επεκτάθηκε σε ευρωπαϊκές ομάδες, όπως οι βρετανικοί Forced Entertainment [Φορστ Εντερτέινμεντ]. Οι παραστάσεις αυτές συνέθεταν κλασσικά κείμενα, λαϊκή κουλτούρα, βίντεο και αυτοβιογραφικό υλικό και ανέδειξαν τη σκηνική πράξη σε αυτοαναφορικό παιχνίδι με τις θεατρικές συμβάσεις.


Στη μουσική, ο μεταμοντερνισμός εκδηλώθηκε ως πολυστυλισμός και κολλάζ παραθεμάτων. Χαρακτηριστικά δείγματα είναι το τρίτο μέρος της Sinfonia [Συμφωνία] (1968 – 1969) του Luciano Berio [Λουτσιάνο Μπέριο] και η Πρώτη Συμφωνία (1969 – 1972) του Άλφρεντ Σνίτκε [Alfred Schnittke]. Στο μουσικό θέατρο, το Einstein on the Beach [Ο Αϊνστάιν στην παραλία] (1976) των Wilson και Philip Glass [Φίλιπ Γκλας] αντικατέστησε τη δραματική πλοκή με επαναλαμβανόμενες εικόνες και μουσικά μοτίβα. Το Nixon in China [Ο Νίξον στην Κίνα] (1987) του John Adams [Τζων Άνταμς], σε σκηνοθεσία του Peter Sellars [Πήτερ Σέλλαρς], μετέτρεψε την πρόσφατη πολιτική ιστορία και την τηλεοπτική της εικόνα σε υλικό όπερας. Παράλληλα, η Laurie Anderson [Λώρη Άντερσον] συνέδεσε την τέχνη της επιτέλεσης με την ποπ μουσική και την ηλεκτρονική τεχνολογία.


Στον χορό, η Sally Banes [Σάλλυ Μπέινς] θεωρητικοποίησε ως μεταμοντέρνο χορό το έργο της γενιάς που συσπειρώθηκε από το 1962 γύρω από το Judson Dance Theater [Τζάντσον Ντανς Θήατερ] στη Νέα Υόρκη. Η Yvonne Rainer [Υβόν Ρέινερ], η Trisha Brown [Τρίσα Μπράουν] και ο Steve Paxton [Στηβ Πάξτον] απέρριψαν τη δεξιοτεχνία και το θέαμα και στράφηκαν στην καθημερινή κίνηση. Με τον μεταμοντερνισμό συνδέθηκε και το χοροθέατρο της Pina Bausch [Πίνα Μπάους], μέσα από την αποσπασματική σύνθεση, την επανάληψη και την ανάμειξη χορού, λόγου και βιωματικού υλικού.


Στην Ελλάδα, η αισθητική του μεταμοντερνισμού εμφανίστηκε από τα μέσα της δεκαετίας του 1980, καθώς αναπτύσσονταν τα ανεξάρτητα θεατρικά σχήματα. Ο Μιχαήλ Μαρμαρινός με την ομάδα «Διπλούς Έρως» (1983), ο Δημήτρης Παπαϊωάννου [Dimitris Papaioannou] με την Ομάδα Εδάφους (1986) και, στις αρχές της επόμενης δεκαετίας, ο Γιάννης Χουβαρδάς με το Θέατρο του Νότου (1991) έφεραν στη σκηνή τη διακειμενική σύνθεση, την ανάμειξη υψηλής και λαϊκής εικονογραφίας και την ανατρεπτική επανανάγνωση του κλασσικού ρεπερτορίου.

Από τη δεκαετία του 1990, η θεωρία διαπίστωσε την εξάντληση του ρεύματος. Το 1999 ο Hans-Thies Lehmann [Χανς-Τις Λέμαν] περιέγραψε το μεταδραματικό θέατρο ως νέο σκηνικό παράδειγμα. Οι στρατηγικές του μεταμοντερνισμού επιβιώνουν στη διαμεσικότητα της ψηφιακής κουλτούρας και στο έργο ελληνικών ομάδων που εμφανίστηκαν στα μέσα της δεκαετίας του 2000, όπως οι blitz [Μπλιτς] και οι Vasistas [Βαζίστας].

Αγγλικά
postmodernism
Γαλλικά
postmodernisme, le
Γερμανικά
Postmoderne, die; Postmodernismus, der
Ιταλικά
postmodernismo, il

Συνώνυμα

μετανεωτερισμός

Σχετικοί όροι

ανοικτό έργο, παρωδία, υπερπραγματικότητα, υβριδικότητα, καμπ, χάπενινγκ, τέχνη της συναρμογής

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

"En simplifiant à l'extrême, on tient pour « postmoderne » l'incrédulité à l'égard des métarécits."


«Απλουστεύοντας στο έπακρο, θεωρούμε «μεταμοντέρνα» τη δυσπιστία απέναντι στις μεταφηγήσεις.»

Με τη διατύπωση αυτή ο Jean-François Lyotard [Ζαν-Φρανσουά Λυοτάρ] έδωσε στον μεταμοντερνισμό τη φιλοσοφική του θεμελίωση. Οι μεταφηγήσεις είναι οι μεγάλες αφηγήσεις που νομιμοποιούσαν τη νεωτερικότητα, όπως η χειραφέτηση του υποκειμένου και η ανάπτυξη του πλούτου. Ο Lyotard αντέταξε σε αυτές τις «μικρές αφηγήσεις», τοπικές και ετερογενείς.

Lyotard, J.-F. (1979). La Condition postmoderne: Rapport sur le savoir. Paris: Éditions de Minuit, σ. 7.

Quote Icon

Today we are not sure whether Brecht or Beuys or Wilson could be considered a model or an art practice that offers a way of rethinking and analyzing the social and cultural conditions under which a dominant aesthetics of representation can be challenged in an act of performance that reinscribes the margins between theory and practice. Among actors, directors, and writers there is very little discussion about what a “postmodern theatre” might be, and we notice the same reluctance among drama critics and scholars who continue to write about a world of texts and performances that seems largely untouched by the debates on the politics of postmodernism or on the technological transformation of the late modern culture.


«Σήμερα δεν είμαστε βέβαιοι αν ο Μπρεχτ, ο Μπόυς ή ο Ουίλσον θα μπορούσαν να θεωρηθούν πρότυπο ή καλλιτεχνική πρακτική που προσφέρει έναν τρόπο να επανεξετάσουμε και να αναλύσουμε τις κοινωνικές και πολιτισμικές συνθήκες υπό τις οποίες μια κυρίαρχη αισθητική της αναπαράστασης μπορεί να αμφισβητηθεί μέσα από μια επιτελεστική ενέργεια που επανεγγράφει τα περιθώρια ανάμεσα στη θεωρία και την πράξη. Ανάμεσα σε ηθοποιούς, σκηνοθέτες/σκηνοθέτριες και συγγραφείς γίνεται ελάχιστη συζήτηση για το τι θα μπορούσε να είναι ένα «μεταμοντέρνο θέατρο». Την ίδια απροθυμία διαπιστώνουμε μεταξύ κριτικών θεάτρου και μελετητών/μελετητριών που εξακολουθούν να γράφουν για έναν κόσμο κειμένων και παραστάσεων ο οποίος μοιάζει να έχει μείνει σε μεγάλο βαθμό ανεπηρέαστος από τις συζητήσεις για την πολιτική του μεταμοντερνισμού ή για τον τεχνολογικό μετασχηματισμό της ύστερης νεωτερικής κουλτούρας. (μετάφραση για τη Θυμέλη: Ευτύχης Πυροβολάκης).»

Ο Johannes Birringer [Γιοχάννες Μπίρινγκερ] διαπίστωνε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 ότι οι δημιουργοί και οι μελετητές/μελετήτριες του θεάτρου απέφευγαν να συνομιλήσουν με τη συζήτηση για τον μεταμοντερνισμό. Αναρωτιόταν επίσης αν το πολιτικό θέατρο του Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ], οι δράσεις του Joseph Beuys [Γιόζεφ Μπόυς] και το θέατρο εικόνων του Robert Wilson [Ρόμπερτ Ουίλσον] μπορούσαν ακόμη να λειτουργήσουν ως πρότυπα. Το απόσπασμα αναδεικνύει το χάσμα ανάμεσα στη θεωρία του μεταμοντερνισμού και τη θεατρική πράξη, το οποίο επιχειρεί να γεφυρώσει το βιβλίο.

Birringer, J. (1991), Theatre, Theory, Postmodernism. Bloomington: Indiana University Press (σ. xi).

Quote Icon

One cannot, from this perspective and with consistency, it follows, begin a study of the postmodern in performance by setting out a prescriptive view of what ‘postmodern theatre’ is. One might much more appropriately say what postmodern theatre is not. Evidently, this notion of the postmodern cannot readily be identified with ‘conventional’ theatre and drama. The forms of ‘performance’ considered here are ‘wilfully’ unconventional and ‘experimental’, acting, in one way or another, to upset or challenge the idea of what a painting, sculpture, dance or drama is. This «postmodern» evasion of definition and category draws the critic, too, across disciplines and categories.


«Έπεται ότι δεν μπορεί κανείς, από αυτή τη σκοπιά και με συνέπεια, να ξεκινήσει μια μελέτη του μεταμοντέρνου στην επιτέλεση διατυπώνοντας μια κανονιστική θεώρηση για το τι είναι το «μεταμοντέρνο θέατρο». Θα ήταν πολύ πιο εύστοχο να πει κανείς τι δεν είναι το μεταμοντέρνο θέατρο. Είναι προφανές ότι αυτή η αντίληψη του μεταμοντέρνου δεν μπορεί να ταυτιστεί εύκολα με το «συμβατικό» θέατρο και δράμα. Οι μορφές «επιτέλεσης» που εξετάζονται εδώ είναι «σκόπιμα» αντισυμβατικές και «πειραματικές» και λειτουργούν, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, ώστε να διαταράξουν ή να αμφισβητήσουν την ιδέα του τι είναι ένας πίνακας, ένα γλυπτό, ένας χορός ή ένα δράμα. Αυτή η «μεταμοντέρνα» διαφυγή από τον ορισμό και την κατηγορία οδηγεί και τον/την κριτικό να διασχίσει τα όρια των επιστημονικών κλάδων και των κατηγοριών. (μετάφραση για τη Θυμέλη: Ευτύχης Πυροβολάκης).»

Ο Nick Kaye [Νικ Κέυ υποστηρίζει ότι ο μεταμοντερνισμός, ως ρήξη με κάθε δεδομένη μορφή, αντιστέκεται σε κάθε κανονιστικό ορισμό. Γι' αυτό το μεταμοντέρνο θέατρο μπορεί να προσδιοριστεί μόνο αποφατικά, δηλαδή μέσα από όσα δεν είναι. Οι μορφές επιτέλεσης που εξετάζει διαταράσσουν τα όρια ανάμεσα στη ζωγραφική, τη γλυπτική, τον χορό και το θέατρο, και έτσι υποχρεώνουν και την κριτική να υπερβεί τα όρια των επιστημονικών κλάδων.

Kaye, N. (1994). Postmodernism and Performance. London: Macmillan, σ. 3.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Richard Foreman [Ρίτσαρντ Φόρμαν], Lava [Λάβα] (1989), Ontological-Hysteric Theater [Οντολογικό-Υστερικό Θέατρο], Νέα Υόρκη.…

Marina Abramović [Μαρίνα Αμπράμοβιτς], Balkan Baroque [Βαλκανικό μπαρόκ] (1997), 47η Μπιεννάλε της Βενετίας.…

Δημήτρης Παπαϊωάννου [Dimitris Papaioannou], Still Life [Νεκρή φύση] (2014), παραγωγή της Στέγης Ιδρύματος…

Προωθητικό βίντεο για τη Θεία Κωμωδία [Divina Commedia] του Δάντη [Dante Alighieri], σε…

"Postmodernism, the Wooster Group and Forced Entertainment" ["Ο μεταμοντερνισμός, το Wooster Group και οι…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Robert Venturi [Ρόμπερτ Βεντούρι], Vanna Venturi House [Οικία Βάννα Βεντούρι] (1962 – 1964), Chestnut Hill,…

Laurie Anderson [Λώρη Άντερσον], φωτογραφία του Bernard Gotfryd [Μπέρναρντ Γκότφριντ] (1975 – 1985). Η καλλιτέχνις…

Μιχαήλ Μαρμαρινός, Εθνικός Ύμνος (2001), θέατρο «Διπλούς Έρως», σε συμπαραγωγή με το ΔΗΠΕΘΕ Κέρκυρας. Οι…

Rimini Protokoll [Ρίμινι Πρωτόκολλ], la danse d'amazon [Ο χορός της Amazon] (2023), σε…

βασική

Auslander, P. (1992). Presence and Resistance: Postmodernism and Cultural Politics in Contemporary American Performance. Ann Arbor: University of Michigan Press.

Banes, S. (1987). Terpsichore in Sneakers: Post-Modern Dance (2η έκδ.). Middletown, CT: Wesleyan University Press.

Benamou, M. και Caramello, C. (Επιμ.). (1977). Performance in Postmodern Culture. Madison, WI: Coda Press.

Birringer, J. (1991). Theatre, Theory, Postmodernism. Bloomington: Indiana University Press.

DiGaetani, J. L. (1991). A Search for a Postmodern Theater: Interviews with Contemporary Playwrights. New York: Greenwood Press.

Fuchs, E. (1996). The Death of Character: Perspectives on Theater after Modernism. Bloomington: Indiana University Press.

Jernigan, D. K. (Επιμ.). (2008). Drama and the Postmodern: Assessing the Limits of Metatheatre. Amherst, NY: Cambria Press.

Kaye, N. (1994). Postmodernism and Performance. London: Macmillan.

Watt, S. (1998). Postmodern/Drama: Reading the Contemporary Stage. Ann Arbor: University of Michigan Press.

Whitmore, J. (1994). Directing Postmodern Theater: Shaping Signification in Performance. Ann Arbor: University of Michigan Press.

Wright, E. (1989). Postmodern Brecht: A Re-Presentation. London: Routledge.

Λυοτάρ, Ζ.-Φ. (2008). Η μεταμοντέρνα κατάσταση (Κ. Παπαγιώργης, Μετ.). Αθήνα: Γνώση.

Πατσαλίδης, Σ. (2012). Θέατρο και παγκοσμιοποίηση: Αναζητώντας τη «χαμένη πραγματικότητα». Αθήνα: Παπαζήσης.

Τζαίημσον, Φ. (1999). Το μεταμοντέρνο ή η πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού (Γ. Βάρσος, Μετ.). Αθήνα: Νεφέλη.

συμπληρωματική

Connor, S. (Επιμ.). (2004). The Cambridge Companion to Postmodernism. Cambridge: Cambridge University Press.

Haney II, W. S. (2006). Postmodern Theater and the Void of Conceptions. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Press.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. μεταμοντερνισμός. Ανακτήθηκε από https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/μεταμοντερνισμός

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «μεταμοντερνισμός». Ανακτήθηκε 24 October 2026. https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/μεταμοντερνισμός.

MLA

«μεταμοντερνισμός». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 24 October 2026, https://thymele-project.uop.gr/laravel/website/lemmas/μεταμοντερνισμός.

1344